Thống kê cho thấy có đến 50% bệnh nhân tìm đến các cơ sở y tế vì triệu chứng đau. Mặc dù thuốc giảm đau là giải pháp điều trị triệu chứng vô cùng cần thiết, việc lạm dụng hoặc sử dụng sai cách đang diễn ra phổ biến. Nhiều người tự ý dùng thuốc mà không hề lường trước những tác dụng phụ nguy hiểm đối với sức khỏe.
Nguyên tắc sử dụng thuốc giảm đau an toàn theo WHO
Thuốc giảm đau chỉ có tác dụng xoa dịu triệu chứng tạm thời và có thể làm che lấp các dấu hiệu cảnh báo của bệnh lý thực thể. Do đó, việc lựa chọn thuốc phải dựa trên cường độ và bản chất của cơn đau. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo sử dụng thuốc giảm đau theo nguyên tắc bậc thang sau:
- Bậc 1 (Đau nhẹ): Sử dụng các nhóm thuốc giảm đau không chứa opioid như paracetamol hoặc thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như aspirin, ibuprofen… Việc lựa chọn loại thuốc cụ thể tùy thuộc vào cơ địa, chống chỉ định và tương tác thuốc của từng bệnh nhân.
- Bậc 2 (Đau vừa): Phối hợp thuốc nhóm opioid yếu (như codein, oxycodon) với paracetamol, hoặc kết hợp thuốc giảm đau kháng viêm không steroid cùng các thuốc hỗ trợ khác.
- Bậc 3 (Đau nặng): Chỉ định các thuốc giảm đau nhóm opioid mạnh như morphin, hydromorphon, methadon… phối hợp với thuốc kháng viêm không steroid. Nhóm này thường dùng cho bệnh nhân ung thư, bỏng nặng hoặc chấn thương nghiêm trọng. Vì nguy cơ lạm dụng và gây nghiện cao, thuốc chỉ được dùng khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ.
Những tác dụng phụ nguy hiểm khi tự ý dùng thuốc giảm đau
1. Viêm loét và xuất huyết đường tiêu hóa
Đây là tác dụng phụ cực kỳ phổ biến khi sử dụng các loại thuốc giảm đau kháng viêm. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng từ nhẹ đến nặng như đầy bụng, nóng rát thượng vị, viêm loét dạ dày – tá tràng, thậm chí là chảy máu và thủng dạ dày. Tác hại này xảy ra ở cả đường uống lẫn đường tiêm do thuốc trực tiếp làm tổn thương niêm mạc và giảm sản sinh chất nhầy bảo vệ dạ dày.
2. Nguy cơ gây nghiện thuốc
Đối với các trường hợp đau mãn tính, bác sĩ có thể kê đơn các loại thuốc giảm đau liều mạnh như hydrocodone. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm này trong thời gian dài rất dễ dẫn đến tình trạng lệ thuộc thuốc và nghiện thuốc.
3. Tăng huyết áp
Nghiên cứu từ Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ chỉ ra rằng, phụ nữ sử dụng các loại thuốc giảm đau không chứa aspirin có nguy cơ bị cao huyết áp gấp đôi so với bình thường. Ngược lại, chưa có bằng chứng cho thấy aspirin gây ra tình trạng tăng huyết áp ở phái nữ.
4. Gia tăng nguy cơ gãy xương
Các nghiên cứu lâm sàng cảnh báo nhóm thuốc giảm đau chứa opioids làm tăng tần suất gãy xương ở người cao tuổi (trên 60 tuổi), đặc biệt khi sử dụng liều cao trên 50mg.
5. Tổn thương gan nghiêm trọng
Các thuốc giảm đau chứa paracetamol có thể gây độc cho gan nếu dùng sai cách hoặc quá liều. Trường hợp nặng có thể dẫn đến suy gan cấp tính và tử vong. Để bảo vệ gan, tuyệt đối không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng thuốc ngoài chỉ định.
6. Suy giảm chức năng thận
Sử dụng paracetamol và ibuprofen liên tục trong thời gian dài có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng, đặc biệt là ở những bệnh nhân có tiền sử bệnh thận trước đó. Việc tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ là bắt buộc để tránh biến chứng suy thận.
7. Tác dụng phụ đặc thù của morphin
Khi sử dụng morphin, người bệnh thường gặp các tác dụng phụ như buồn nôn, táo bón, co đồng tử, bí tiểu hoặc ức chế thần kinh trung ương. Một số phản ứng ít gặp hơn bao gồm suy hô hấp, ảo giác, co thắt phế quản và túi mật. Đáng chú ý, phương pháp tiêm ngoài màng cứng thường ít gây buồn nôn và co thắt đường tiết niệu hơn so với các đường dùng khác.
