Tổng quan về tình trạng đau do thần kinh
Đau do thần kinh là một bệnh lý thường gặp trong lâm sàng. Đây là những cơn đau tự phát phát sinh trực tiếp từ các tổn thương hoặc bệnh lý ảnh hưởng đến hệ thần kinh, chứ không phải do sự kích thích thông thường của các thụ thể cảm giác đau ngoại vi. Tình trạng này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Các nguyên nhân gây đau thần kinh thường gặp
Tổn thương thần kinh ngoại biên
- Bệnh lý dây thần kinh do biến chứng của bệnh tiểu đường.
- Viêm đa dây thần kinh do lạm dụng rượu bia dài ngày.
- Hội chứng Guillain-Barré (AIDP).
- Đau dây thần kinh sau nhiễm virus Zona (bệnh giời leo).
- Đau dây thần kinh số V (thần kinh tam thoa).
- Tổn thương thần kinh do chấn thương vật lý hoặc tai nạn.
- Các bệnh lý liên quan đến cột sống gây chèn ép rễ thần kinh.
Tổn thương thần kinh trung ương
- Nhồi máu vùng đồi thị não.
- Hội chứng chèn ép tủy sống do nhiều nguyên nhân khác nhau.
Các triệu chứng lâm sàng đặc trưng
Đau do thần kinh có một số biểu hiện lâm sàng điển hình giúp phân biệt với các loại đau thông thường:
- Đau tự phát: Người bệnh có cảm giác đau rát bỏng, buốt nhói hoặc giật như điện giật mà không cần có bất kỳ kích thích ngoại cảnh nào.
- Tăng cảm giác đau (Hyperesthesia): Phản ứng đau tăng lên rõ rệt khi có kích thích nhẹ gây đau.
- Loạn cảm đau (Allodynia): Cảm giác đau xuất hiện ngay cả với những kích thích rất nhẹ vốn bình thường không hề gây đau (như gió thổi qua hay quần áo cọ xát nhẹ vào da).
- Dị cảm (Paresthesia): Cảm giác tê rần, châm chích như kiến bò hoặc như có dòng điện chạy qua dưới da.
- Loạn cảm (Dysesthesia): Các kích thích thông thường tạo ra cảm giác tê bì, khó chịu dữ dội.
- Triệu chứng tổn thương vận động đi kèm: Mất phản xạ gân cơ và yếu cơ ở khu vực bị ảnh hưởng.
Cơ chế bệnh sinh của đau thần kinh
Cơ chế dẫn truyền và phát sinh cơn đau thần kinh rất phức tạp, thường liên quan đến các yếu tố sau:
- Sự tăng nhạy cảm của các thụ thể đau ở vùng ngoại biên đối với các kích thích bên ngoài.
- Sự thay đổi chức năng của hệ thần kinh trung ương, khiến các kích thích bình thường cũng bị chuyển hóa thành tín hiệu đau.
- Hiện tượng giao thoa dẫn truyền thần kinh, khiến kích thích nhẹ cũng kích hoạt cơn đau mạnh.
- Sự suy giảm chức năng ức chế dẫn truyền cảm giác đau tự nhiên của hệ thần kinh trung ương.
Trong thực tế lâm sàng, ba loại đau dây thần kinh thường gặp nhất bao gồm: đau thần kinh V, đau thần kinh chẩm và đau thần kinh sau Zona.
1. Đau dây thần kinh số V (Đau dây thần kinh tam thoa)
Đau thần kinh V nổi tiếng với những cơn đau có cường độ vô cùng dữ dội, xuất hiện đột ngột một bên mặt theo vùng chi phối của nhánh V2 và V3, rất ít khi bị ở nhánh V1. Tần suất bệnh dao động từ 2-5 ca trên 100.000 người mỗi năm và có xu hướng gia tăng theo tuổi tác.
Cơn đau có thể xuất hiện tự phát hoặc bị kích hoạt khi chạm nhẹ vào các vùng da nhạy cảm trên mặt (gọi là vùng cò súng). Các hoạt động hằng ngày như nói, cười, nhai hay đánh răng đều có thể gây đau. Sau mỗi cơn đau thường có một khoảng thời gian trơ ngắn – lúc này các kích thích tạm thời không gây đau. Bệnh kéo dài dai dẳng nhiều tháng, tự thuyên giảm rồi lại tái phát đột ngột.
Phân loại và nguyên nhân
Theo phân loại hiện đại, đau thần kinh V được chia thành hai nhóm chính:
- Thể điển hình: Hoàn toàn không có triệu chứng đau giữa các cơn.
- Thể không điển hình: Vẫn xuất hiện cảm giác đau âm ỉ và dị cảm giữa các cơn kịch phát. Theo thời gian, hầu hết các trường hợp điển hình đều chuyển dần sang thể không điển hình.
Các nguyên nhân phổ biến bao gồm chèn ép thần kinh do mạch máu, xương, phình động mạch, u nang thượng bì (epidermoid cyst) hoặc xơ cứng rải rác vùng cầu não. Để chẩn đoán chính xác, người bệnh bắt buộc phải được chụp cộng hưởng từ (MRI và MRA) nhằm tìm kiếm nguyên nhân thực thể.
Phương pháp điều trị
Điều trị nội khoa bằng thuốc chống đau thần kinh là lựa chọn đầu tiên và đạt hiệu quả đến 70% các trường hợp:
- Carbamazepine: Là thuốc hiệu quả nhất nhưng cần theo dõi sát các tác dụng phụ như chóng mặt, hạ natri máu, dị ứng da.
- Oxcarbazepine: Tác dụng tương đương Carbamazepine nhưng ít gây dị ứng da hơn.
- Gabapentin: Lựa chọn rất an toàn cho người cao tuổi.
- Các thuốc khác như Baclofen, Clonazepam, Phenytoin hoặc Valproate cũng được cân nhắc sử dụng tùy tình trạng cụ thể.
Đối với các trường hợp kháng thuốc, can thiệp ngoại khoa sẽ được chỉ định với các phương pháp như diệt hạch bằng sóng cao tần (Percutaneous radiofrequency rhizotomy), tiêm glycerol, ép bóng hạch sinh ba hoặc phẫu thuật giải ép mạch máu vi phẫu (MVD) – đây là phương pháp duy nhất có thể giúp điều trị triệt để lâu dài.
2. Đau dây thần kinh chẩm
Đau thần kinh chẩm là một nguyên nhân rất phổ biến gây ra tình trạng nhức đầu dai dẳng. Cơn đau thường bắt nguồn từ vùng chẩm (sau gáy) rồi lan ngược lên đỉnh đầu theo vùng chi phối của dây thần kinh chẩm lớn và chẩm nhỏ.
Khi thăm khám, ấn vào dây thần kinh sẽ gây đau nhói, gõ nhẹ vào dây thần kinh có thể xuất hiện dấu hiệu Tinel (đau giật dọc theo đường đi của dây thần kinh) đi kèm cảm giác dị cảm vùng da đầu. Nguyên nhân gây bệnh có thể do chấn thương sọ não, co cơ vùng gáy kéo dài, thoái hóa cột sống cổ, u cột sống cổ hoặc vô căn.
Phương pháp điều trị bao gồm sử dụng thuốc kháng viêm, giảm đau, giãn cơ, thuốc đau thần kinh kết hợp phong bế thần kinh chẩm lớn và chẩm nhỏ bằng thuốc tê (Lidocaine 2%) tại vị trí cách ụ chẩm 3.5cm về phía ngoài và dưới.
3. Đau thần kinh sau Zona (Hậu Zona)
Đau thần kinh sau Zona được định nghĩa là tình trạng đau đớn kéo dài trên 1 tháng kể từ khi khởi phát bệnh hoặc cơn đau vẫn tiếp tục diễn tiến dù tổn thương da do Zona đã lành hoàn toàn. Đây là một bệnh lý cực kỳ cứng đầu và khó điều trị dứt điểm.
Tỷ lệ gặp biến chứng đau sau Zona chiếm từ 9-34% người mắc bệnh, đặc biệt lên tới 73% ở những bệnh nhân trên 70 tuổi. Cơn đau có đặc tính bỏng rát dữ dội như bị dao đâm, châm chích hoặc điện giật, kéo dài nhiều năm kèm theo các triệu chứng loạn cảm đau, dị cảm vùng da bị tổn thương.
Các biện pháp điều trị phối hợp
Việc điều trị đau sau Zona đòi hỏi sự kết hợp đa chuyên khoa gồm thuốc giảm đau thần kinh, kích thích điện qua da, phong bế thần kinh ngoại biên, điều trị tâm lý và vật lý trị liệu.
- Miếng dán Lidocain 5%: Cực kỳ hiệu quả trong việc kiểm soát triệu chứng đau và loạn cảm đau tại chỗ (chỉ dùng trên vùng da đã lành sẹo).
- Capsaicin: Giúp giảm đau hiệu quả nhưng có thể gây bỏng rát nhẹ trong những ngày đầu sử dụng.
- Amitriptyline: Mang lại hiệu quả cao (47-69%) nhưng cần lưu ý các tác dụng phụ toàn thân.
- Gabapentin: Được dung nạp tốt, thường sử dụng với liều cao hơn thông thường để kiểm soát cơn đau tối ưu.
Kết luận
Đau do thần kinh là một hội chứng bệnh lý phức tạp, mãn tính và khó điều trị triệt để tận gốc. Quá trình kiểm soát bệnh chủ yếu dựa vào các thuốc giảm đau thần kinh chuyên biệt được thiết kế cá thể hóa cho từng bệnh nhân. Trong các trường hợp bệnh nhân không đáp ứng với điều trị nội khoa thông thường, các can thiệp ngoại khoa và phẫu thuật chuyên sâu sẽ là giải pháp tối ưu cuối cùng giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Originally posted 2010-10-23 12:00:07.
