Viêm gân gót Achilles

Tổng quan về viêm gân gót Achilles

Gân Achilles (gân gót) là gân lớn nhất và khỏe nhất trong cơ thể con người. Tuy nhiên, cấu tạo giải phẫu của nó khá đặc biệt: gân không có bao hoạt dịch thực sự mà chỉ được bao bọc bởi một lớp mô liên kết mỏng gọi là paratenon. Nguồn máu nuôi dưỡng gân bắt nguồn từ các mạch máu của xương gót ở đầu dưới và các nhánh cơ ở đầu trên.

Đáng chú ý, có một vùng thiếu mạch máu nuôi dưỡng kéo dài từ 2 đến 6 cm tính từ điểm bám vào xương gót. Đây chính là khu vực “nhạy cảm”, rất dễ bị tổn thương, thoái hóa hoặc rách do chấn thương. Những áp lực lặp đi lặp lại từ việc chạy, nhảy chính là nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương gân gót.

Những sự thật lâm sàng quan trọng về gân gót Achilles

• Gân lớn nhất nhưng dễ rách nhất: Gân gót có thể chịu được lực tải lên tới 1000 pounds (hơn 450 kg), nhưng lại là một trong những gân dễ bị đứt rách nhất trên cơ thể.
• Chấn thương đa dạng: Chấn thương cấp tính bao gồm rách bán phần hoặc hoàn toàn gân gót. Chấn thương mãn tính gồm viêm gân (tendinitis), thoái hóa gân (tendinosis) và viêm mô quanh gân (paratenonitis).
• Áp lực cực lớn: Khi chạy bộ, lực tác động dội lên gân gót có thể lên tới gấp 10 lần trọng lượng cơ thể.
• Vùng tưới máu kém: Nghiên cứu kinh điển của Lagergren và Lindholm (1958) chỉ ra rằng khu vực cách điểm bám xương gót 2 đến 6 cm là nơi nghèo mạch máu nuôi dưỡng nhất, giải thích lý do tại sao vùng này rất dễ bị rách đột ngột khi gặp chấn thương.

Tỷ lệ mắc bệnh trong giới thể thao

Theo các nghiên cứu chuyên khoa, tỷ lệ viêm gân Achilles ở những người chạy bộ dao động từ 6.5% đến 18%. Chấn thương này phổ biến ở nam giới hơn nữ giới với tỷ lệ mất cân đối rõ rệt (7.9% ở nam so với 3.2% ở nữ).

Nguyên nhân phổ biến gây viêm gân gót Achilles

Viêm gân gót thường bắt nguồn từ các lỗi sai phổ biến trong quá trình tập luyện và sinh hoạt:

1. Tập luyện quá sức: Vận động cường độ cao trong các môn thể thao đòi hỏi chạy nhảy liên tục khiến gân gót quá tải, không kịp phục hồi và tự lành thương.
2. Tăng cường độ đột ngột: Đột ngột tăng quãng đường chạy hoặc tốc độ tập luyện mà không có lộ trình thích ứng.
3. Giãn cơ sai cách: Không thực hiện các bài tập kéo giãn cơ bắp chân và gân gót đầy đủ trước và sau khi vận động.
4. Trở lại tập luyện quá sớm: Bắt đầu tập mạnh ngay lại sau một thời gian dài nghỉ ngơi.
5. Thay đổi địa hình: Thêm các bài tập leo dốc, leo đồi hoặc chạy trên bậc thang vào chương trình tập quá đột ngột.
6. Thiết bị tập luyện không phù hợp: Sử dụng giày chạy cũ mòn, đế cứng hoặc thiết kế nâng đỡ gót chân kém.
7. Độ linh hoạt kém: Cơ bắp chân và các nhóm cơ chi dưới bị căng cứng, kém đàn hồi tự nhiên.

Phân loại viêm gân gót Achilles

1. Viêm điểm bám gân Achilles

• Gây đau nhói trực tiếp tại vị trí gân bám vào xương gót.
• Cơn đau thường dữ dội hơn sau khi tập luyện và có thể trở thành đau âm ỉ liên tục.
• Tình trạng viêm trở nên tồi tệ hơn khi chạy lên dốc hoặc hoạt động trên các bề mặt cứng.

2. Viêm thân gân Achilles (Không liên quan điểm bám)

Theo hệ thống phân loại của Puddu (1976), tình trạng này thường xảy ra ở vùng cách xương gót từ 2 đến 6 cm và được chia thành ba thể bệnh:

• Viêm quanh gân: Tình trạng viêm chỉ giới hạn ở lớp màng bao bọc xung quanh gân Achilles.
• Viêm quanh gân kèm thoái hóa: Lớp màng bao quanh gân bị viêm đồng thời xuất hiện các tổn thương thoái hóa bên trong sợi gân.
• Thoái hóa gân đơn thuần: Sợi gân bị thoái hóa nghiêm trọng tại khu vực nghèo máu nuôi. Người bệnh có thể sờ thấy các nốt sần cứng, nghe tiếng lạo xạo khi vận động cổ chân. Đây là dấu hiệu cảnh báo gân rất dễ bị đứt hoàn toàn khi có lực tác động đột ngột (ví dụ khi bứt tốc chạy nước rút).

Thuyết “Kiệt Mạch” (Pronation Squeeze Theory) là gì?

Hiện tượng bàn chân quay sấp quá mức (vòm bàn chân bị sụp xuống khi gót chân chạm đất) là yếu tố cơ sinh học chính gây viêm gân gót. Lực xoắn bất thường này tác động liên tục lên gân Achilles, giống như động tác “vắt kiệt” dòng máu vốn đã ít ỏi đến nuôi dưỡng gân. Hậu quả là gây ra viêm nhiễm và dẫn tới thoái hóa gân. Để khắc phục, người bệnh cần sử dụng giày chống quay sấp chuyên dụng kết hợp với các bài tập bổ trợ không va chạm mạnh như bơi lội hoặc đạp xe.

Chiến lược điều trị toàn diện viêm gân gót Achilles

1. Nghỉ ngơi tích cực: Ngưng hoàn toàn các hoạt động chạy nhảy cường độ cao. Thay vào đó, vận động viên có thể tập bơi hoặc chạy bộ dưới nước sâu với đai phao để triệt tiêu trọng lực dội lên gót chân.
2. Chườm đá: Dùng túi đá bọc trong khăn ẩm chườm trực tiếp lên vùng đau khoảng 15-20 phút, thực hiện nhiều lần trong ngày để kháng viêm hiệu quả.
3. Sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs): Các loại thuốc như Celebrex 200mg (hoặc theo chỉ định của bác sĩ) giúp kiểm soát sưng đau rất tốt.
4. Lót giày chỉnh hình: Sử dụng miếng chêm gót chân để giảm bớt sức căng lên gân gót.
5. Bài tập kéo giãn: Thực hiện kéo giãn gân gót và cơ bắp chân (giữ 30 giây mỗi lần) nhiều lần trong ngày.
6. Tránh tiêm Cortisone: Tuyệt đối không tiêm cortisone vào hoặc xung quanh gân Achilles vì hoạt chất này làm yếu sợi gân tạm thời, cực kỳ dễ dẫn đến biến chứng rách, đứt gân.
7. Lựa chọn giày phù hợp: Thay giày chạy mới có lớp đệm gót êm ái, tránh các loại giày có phần gót sau quá cứng gây cọ xát tổn thương gân.
8. Cố định bằng bốt đi bộ: Nếu các biện pháp trên không hiệu quả, việc mang bốt chỉnh hình cố định cổ chân trong 6 tuần là cần thiết để ổn định vùng viêm.

Lưu ý: Người bệnh nên kiên trì áp dụng các biện pháp điều trị bảo tồn từ 4 đến 6 tháng (đặc biệt là bệnh nhân dưới 35 tuổi) trước khi cân nhắc can thiệp phẫu thuật.

Chẩn đoán phân biệt và thăm khám lâm sàng

Đau gót chân có thể do nhiều nguyên nhân. Bác sĩ cần phân biệt viêm gân Achilles với các bệnh lý khác như: rách gân gót bán phần, viêm túi thanh mạc sau xương gót, hội chứng Haglund, viêm mấu xương gót Sever ở trẻ em, chồi xương gót, nứt xương gót do mỏi hoặc viêm cân mạc lòng bàn chân.

Khi thăm khám, bệnh nhân nằm sấp để bác sĩ kiểm tra biên độ vận động cổ chân, sờ nắn tìm điểm sưng đau hay các nốt sần. Nghiệm pháp vắt cơ bắp chân (Thompson test) được thực hiện để đánh giá xem gân gót có bị đứt hoàn toàn hay không.

Hình 5-39: Nghiệm pháp Thompson (Thompson squeeze test). Người bệnh nằm sấp, gối gập 90 độ. Khi bóp vào cơ bắp chân, nếu gân gót còn nguyên vẹn, bàn chân sẽ tự động gập về phía lòng bàn chân (như hướng mũi tên). Nếu gân bị đứt hoàn toàn, bàn chân sẽ không chuyển động (test Thompson dương tính). Tránh nhầm lẫn khi bệnh nhân cố gắng gập nhẹ cổ chân bằng cách dùng các cơ gập ngón chân dài để “bù trừ” lực.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh

• X-quang: Giúp loại trừ các tổn thương xương như chồi xương gót, hội chứng Haglund hoặc các điểm vôi hóa gân.
• Siêu âm: Phương pháp kinh tế, nhanh chóng và cho phép đánh giá động học của gân, xác định độ dày mỏng và khoảng hở của gân khi bị rách.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Đây là công cụ chẩn đoán hình ảnh tối ưu nhất để phát hiện các vết rách nhỏ khu trú, đánh giá chi tiết giai đoạn thoái hóa mãn tính và lên kế hoạch phẫu thuật chuẩn xác nhất.