Bên cạnh hiệu quả điều trị bệnh, nhiều loại thuốc Tây y có thể đi kèm tác dụng phụ không mong muốn, đặc biệt là gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ xương khớp. Vậy những nhóm thuốc nào có nguy cơ làm suy yếu xương cao nhất, cơ chế phá hủy ra sao và làm thế nào để chúng ta chủ động phòng tránh hiệu quả?
Hãy cùng tìm hiểu chi tiết các nhóm thuốc có hại cho xương và giải pháp bảo vệ sức khỏe xương khớp ngay dưới đây.
1. Nhóm thuốc Corticoid
Corticoid là hoạt chất kháng viêm mạnh nhưng lại là ‘kẻ thù’ âm thầm của xương. Cơ chế gây hại của corticoid là đối kháng với vitamin D, cản trở ruột hấp thu canxi, đồng thời tăng đào thải canxi qua thận gây hạ canxi huyết. Để bù đắp lượng canxi thiếu hụt trong máu, cơ thể sẽ tự động rút canxi từ xương ra (tăng hủy xương). Ngoài ra, thuốc còn ức chế quá trình tổng hợp protein-collagen, khiến canxi khó lắng động vào khung xương, làm giảm đáng kể mật độ xương.
Biện pháp phòng ngừa: Tuyệt đối không tự ý lạm dụng corticoid đường uống hoặc tiêm kéo dài để trị hen, viêm mũi dị ứng hay các bệnh khớp. Trong trường hợp mắc bệnh tự miễn bắt buộc phải dùng corticoid dài ngày, người bệnh cần chủ động bổ sung canxi và vitamin D hoạt tính dưới sự chỉ dẫn của bác sĩ.

Hình ảnh so sánh cấu trúc xương bình thường và xương bị thưa (loãng xương).
2. Các thuốc chống động kinh
Các thuốc điều trị động kinh làm tăng hoạt động của các enzym tại gan, cản trở quá trình chuyển hóa vitamin D sang dạng hoạt tính. Thiếu hụt vitamin D hoạt tính khiến cơ thể giảm hấp thu canxi, dẫn tới hạ canxi huyết và kích hoạt quá trình tiêu hủy xương. Đặc biệt, hoạt chất phenobarbital còn trực tiếp ức chế sự lắng đọng canxi vào tế bào xương, gây cản trở nghiêm trọng quá trình tạo xương mới.
Biện pháp phòng ngừa: Do người bệnh động kinh bắt buộc phải dùng thuốc liên tục, giải pháp tối ưu là bổ sung canxi và vitamin D hoạt tính định kỳ, đồng thời thường xuyên kiểm tra chỉ số canxi, phospho và enzym phosphatase kiềm trong máu.
3. Thuốc chống trầm cảm (đặc biệt là nhóm SSRI)
Dù cơ chế gây tổn thương xương của nhóm thuốc ức chế thu hồi chọn lọc serotonin (SSRI) chưa hoàn toàn rõ ràng, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh tác hại này. Kết quả theo dõi cho thấy, tốc độ giảm mật độ xương ở bệnh nhân dùng SSRI lên tới 0,82% – cao gấp đôi so với nhóm dùng thuốc trầm cảm 3 vòng cổ điển (chỉ giảm 0,47%).
Biện pháp phòng ngừa: Khi cần điều trị trầm cảm, bác sĩ có thể cân nhắc các nhóm thuốc có hiệu quả tương đương trước khi chỉ định SSRI. Nếu bắt buộc phải dùng SSRI, người bệnh cần được theo dõi mật độ xương chặt chẽ và có thể tạm ngưng thuốc khi tình trạng bệnh lý đã ổn định.
4. Thuốc chống đông máu (Heparin và Warfarin)
Heparin gây ức chế enzym tổng hợp collagen của xương, làm giảm nồng độ vitamin D trong máu khiến xương không hấp thu đủ canxi. Bên cạnh đó, heparin còn liên kết với canxi tạo thành phức hợp canxi-heparin, ngăn chặn canxi lắng đọng vào khung xương. Với nhóm thuốc chống đông coumarin (như warfarin), thuốc có thể đi qua nhau thai và gây loạn dưỡng sụn xương ở thai nhi. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú dùng heparin liều cao có nguy cơ bị giảm chất vỏ xương hoặc loãng xương rất nhanh chỉ sau vài tuần.
Biện pháp phòng ngừa: Thay thế heparin bằng các thuốc chống đông khác an toàn hơn khi có chỉ định (ví dụ như dùng aspirin dự phòng huyết khối sau tai biến). Nếu bắt buộc phải điều trị bằng heparin hay warfarin, cần theo dõi sát sao sức khỏe xương khớp để có hướng xử lý kịp thời.
5. Các loại thuốc kháng sinh
Một số loại kháng sinh quen thuộc có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hệ xương răng của trẻ nhỏ và thai nhi. Tetracyclin liên kết mạnh với canxi làm biến đổi màu men răng và gây dị tật xương ngón tay, ngón chân. Kháng sinh nhóm Fluoroquinolon lại có nguy cơ gây thoái hóa sụn ở các khớp chịu lực. Do đó, các bác sĩ khuyến cáo không dùng tetracyclin cho phụ nữ mang thai 3 tháng cuối và trẻ em dưới 14 tuổi, đồng thời hạn chế tối đa fluoroquinolon cho người dưới 18 tuổi.
Biện pháp phòng ngừa: Chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ, tuân thủ đúng liều lượng và thời gian điều trị tối thiểu để tránh các biến chứng xương khớp không đáng có.
6. Các dẫn xuất của Vitamin A (Retinol, Isotretinoin)
Sử dụng vitamin A liều cao kéo dài kích thích các tế bào hủy xương hoạt động mạnh mẽ, làm giảm mật độ xương khiến xương trở nên giòn, dễ gãy. Ngoài ra, việc dư thừa vitamin A còn gây phì đại xương màng, thường xuất hiện ở các xương ống như xương trụ, xương chày, xương mác và đốt bàn chân.
Biện pháp phòng ngừa: Tránh lạm dụng các loại thuốc bổ chứa hàm lượng vitamin A cao cho trẻ em. Khi điều trị mụn trứng cá bằng isotretinoin đường uống, chỉ áp dụng trong thời gian ngắn và sau khi các liệu pháp bôi ngoài da không mang lại hiệu quả.
7. Thuốc lợi tiểu Furosemid
Furosemid là thuốc lợi tiểu thường dùng trong điều trị tăng huyết áp và suy tim, tuy nhiên nó lại làm tăng đào thải canxi qua đường nước tiểu, gián tiếp gây loãng xương. Đối với bệnh nhân cao tuổi bị cao huyết áp, việc thay thế bằng nhóm thuốc lợi tiểu thiazid sẽ mang lại lợi ích kép khi vừa hạ áp hiệu quả vừa không gây mất canxi xương.
ức.


