Dị ứng thức ăn là một phản ứng miễn dịch bất thường của cơ thể sau khi ăn một số loại thực phẩm nhất định. Tình trạng này đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng trong những năm gần đây. Triệu chứng thường xuất hiện rất nhanh, từ vài phút đến một giờ sau khi ăn. Đối với một số người, dị ứng chỉ gây ra cảm giác khó chịu nhẹ; nhưng với những người khác, nó có thể biến chứng cực kỳ nguy hiểm, thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Nguyên nhân gây dị ứng thức ăn
Hiện tượng dị ứng thức ăn xảy ra khi hệ thống miễn dịch nhầm lẫn các protein trong thực phẩm là chất có hại cho cơ thể. Hệ miễn dịch sẽ kích hoạt tế bào sản sinh ra kháng thể Immunoglobulin E (IgE) để chống lại các tác nhân này. Trong những lần tiếp theo, dù bạn chỉ ăn một lượng cực kỳ nhỏ thực phẩm đó, kháng thể IgE sẽ lập tức phát hiện và phát tín hiệu để giải phóng các hóa chất trung gian như histamin vào máu, gây ra hàng loạt triệu chứng dị ứng trên da, hệ tiêu hóa và hô hấp.
Các thực phẩm dễ gây dị ứng hàng đầu bao gồm: sữa bò, trứng, lạc (đậu phộng), vừng, đậu nành, lúa mì, các loại hạt quả cứng, cá và các loại hải sản vỏ cứng như tôm, cua, nghêu, sò… Ngoài ra, chất phụ gia, chất bảo quản và phẩm màu trong thực phẩm chế biến sẵn cũng là những tác nhân đáng lo ngại.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ dị ứng
- Yếu tố gia đình: Những người có bố mẹ hoặc anh chị em có cơ địa dị ứng thường có nguy cơ cao hơn.
- Cơ địa dị ứng sẵn có: Nếu bạn đang mắc các bệnh như hen suyễn, chàm (eczema), phát ban, hoặc viêm mũi dị ứng thì nguy cơ bị dị ứng thức ăn sẽ tăng lên rõ rệt.
- Tuổi tác: Dị ứng thức ăn phổ biến nhất ở trẻ em dưới 6 tuổi do hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Trẻ thường dễ dị ứng với sữa, trứng, đậu nành và lúa mì. Tuy nhiên, các dị ứng với các loại hạt và hải sản thường kéo dài suốt đời.
Triệu chứng nhận biết từ nhẹ đến nặng
Biểu hiện của dị ứng thức ăn rất đa dạng, từ các phản ứng nhẹ ở ngoài da đến các tình trạng khẩn cấp đe dọa tính mạng:
- Mức độ nhẹ và vừa: Da nổi mề đay, mẩn đỏ, ngứa ngáy, phù mạch; hệ tiêu hóa xuất hiện các triệu chứng đau bụng co thắt, nôn mửa, tiêu chảy; hệ hô hấp bị ảnh hưởng gây viêm mũi, khò khè, khó thở nhẹ.
- Mức độ nặng (Sốc phản vệ): Đây là phản ứng nguy hiểm nhất với các biểu hiện như co thắt đường thở, sưng nghẹn cổ họng gây nghẹt thở, tụt huyết áp đột ngột, mạch đập nhanh, chóng mặt, mất ý thức. Sốc phản vệ có thể xảy ra ngay lập tức (1 pha) hoặc tái phát muộn sau 4-12 giờ (2 pha). Nếu không được cấp cứu kịp thời bằng epinephrine, bệnh nhân có thể rơi vào hôn mê hoặc tử vong.
Phân biệt dị ứng thức ăn và không dung nạp thực phẩm
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa dị ứng thức ăn với hội chứng không dung nạp thực phẩm. Thực chất, không dung nạp thực phẩm không liên quan đến hệ thống miễn dịch mà là phản ứng hóa học hoặc thiếu hụt enzyme tiêu hóa:
- Không dung nạp lactose: Cơ thể thiếu hụt enzyme lactase dẫn đến khó tiêu hóa đường trong sữa, gây đầy hơi, chướng bụng, tiêu chảy.
- Hội chứng ruột kích thích (IBS): Nhạy cảm với một số loại thức ăn nhất định dẫn đến các cơn đau đại tràng bất thường.
- Nhạy cảm với chất phụ gia: Điển hình là sulfite (chất bảo quản hoa quả khô, đồ hộp) hoặc bột ngọt (mì chính) gây ra các cơn hen giả hoặc đau đầu cho người nhạy cảm.
- Bệnh Celiac: Thường bị gọi nhầm là dị ứng gluten. Đây là bệnh tự miễn gây tổn thương ruột non khi tiếp xúc với gluten (có trong lúa mì, lúa mạch) và không liên quan đến phản ứng dị ứng IgE thông thường.
Cách điều trị và phòng ngừa hiệu quả
Hiện nay chưa có thuốc nào có thể điều trị dứt điểm tận gốc dị ứng thức ăn, các loại thuốc hiện có chỉ có tác dụng làm giảm triệu chứng cấp tính. Vì vậy, biện pháp phòng ngừa hữu hiệu nhất là:
- Loại bỏ hoàn toàn các loại thực phẩm gây dị ứng ra khỏi thực đơn hàng ngày.
- Luôn đọc kỹ nhãn mác, thành phần thực phẩm trước khi mua hoặc sử dụng.
- Cẩn trọng tối đa với các món ăn lạ, thức ăn chế biến sẵn khi đi ăn ngoài hàng.
- Tăng cường luyện tập thể thao và xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh để nâng cao sức đề kháng cơ thể.
- Khi xuất hiện các dấu hiệu dị ứng, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc tự điều trị để tránh làm bệnh diễn biến nặng hơn.
