Hầu hết các loại thuốc chống viêm, giảm đau – đặc biệt là nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) – đều ẩn chứa nguy cơ gây ra hàng loạt tác dụng phụ nghiêm trọng đối với thận. Việc sử dụng không kiểm soát có thể dẫn đến suy thận cấp, hội chứng thận hư, tăng huyết áp, tăng kali máu, viêm thận kẽ hoặc thậm chí là bệnh thận mạn tính nguy hiểm.
Cơ chế gây độc cho thận của thuốc chống viêm, giảm đau
Thận là cơ quan lọc máu chính của cơ thể, do đó rất dễ bị tổn thương bởi các hóa chất ngoại lai. Các loại thuốc giảm đau có thể gây độc trực tiếp bằng cách kích hoạt phản ứng viêm, phá hủy cấu trúc giải phẫu của thận. Ở khía cạnh gián tiếp, chúng làm suy giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng thận hoặc tự chuyển hóa thành các độc tố nội sinh tàn phá nhu mô thận.
Tình trạng nhiễm độc thận do dùng thuốc đang ngày càng trở nên phổ biến trong y khoa. Theo các nghiên cứu lâm sàng gần đây, đây là nguyên nhân dẫn đến gần 20% số ca suy thận cấp phải nhập viện điều trị. Bên cạnh kháng sinh, thuốc đông y không rõ nguồn gốc, thuốc cản quang hay thuốc ức chế men chuyển, thì nhóm thuốc chống viêm giảm đau chính là tác nhân hàng đầu gây ra biến chứng này.
Hiện nay, thuốc giảm đau chống viêm là một trong những nhóm dược phẩm được tiêu thụ nhiều nhất toàn cầu, bao gồm cả thuốc kê đơn và không kê đơn. Chúng được chia làm 3 nhóm chính:
- Aspirin và các thuốc chống viêm không steroid truyền thống (NSAIDs) như indomethacin, diclofenac, meloxicam…
- Nhóm ức chế chọn lọc men COX-2 như celecoxib, rofecoxib, nimesulid…
- Paracetamol và các dòng giảm đau không gây nghiện khác.
Nhiễm độc thận do các nhóm thuốc này có thể bùng phát cấp tính ngay sau vài liều sử dụng, hoặc tiến triển âm thầm thành bệnh lý mạn tính sau một thời gian dài lạm dụng thuốc.
Sử dụng thuốc chống viêm, giảm đau vô tội vạ là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy thận mạn tính.
Nguy cơ suy thận cấp tính
Suy thận cấp là tai biến liên quan chặt chẽ nhất với việc dùng các thuốc NSAIDs như ibuprofen, aspirin… Tin vui là chức năng thận thường có khả năng phục hồi sau khi người bệnh ngừng thuốc kịp thời. Tuy nhiên, biến chứng này cực kỳ nguy hiểm và dễ xảy ra hơn ở những đối tượng có nguy cơ cao như người cao tuổi, người bị mất nước, bệnh nhân có tiền sử tim mạch, suy thận nền, hoặc những người đang phối hợp thuốc giảm đau với thuốc lợi tiểu, cyclosporine, gentamycin…
Về mặt cơ chế, cả thuốc NSAIDs truyền thống và thuốc ức chế chọn lọc COX-2 đều ngăn chặn quá trình tổng hợp prostaglandin tại thận. Thiếu prostaglandin khiến các mạch máu thận bị co thắt, làm giảm lưu lượng máu đến thận và nhanh chóng gây suy giảm chức năng lọc (suy trước thận).
Đối với paracetamol, độc tính gây suy thận cấp ít gặp hơn do hoạt chất này ít ức chế tổng hợp prostaglandin. Suy thận do paracetamol chủ yếu xảy ra trong các trường hợp ngộ độc liều cao, gây hoại tử ống thận cấp. Thống kê chỉ ra rằng, suy thận cấp xuất hiện ở khoảng 2% tổng số ca ngộ độc paracetamol và lên tới 10% ở các trường hợp ngộ độc nặng.
Bệnh thận mạn tính tiến triển do lạm dụng thuốc
Bệnh thận mạn tính do thuốc giảm đau đặc trưng bởi tình trạng viêm thận kẽ tiến triển chậm. Bệnh lý này làm biến đổi hình thái, gây teo thận, hoại tử và vôi hóa nhú thận một cách âm thầm. Nguyên nhân cốt lõi là thói quen tự ý uống thuốc hạ sốt, giảm đau (như paracetamol, aspirin, ibuprofen, phenacetin) liên tục trong nhiều năm, đặc biệt là khi tự ý phối hợp chúng với caffein, codein hoặc uống xen kẽ nhiều loại giảm đau cùng lúc.
Đối tượng dễ mắc bệnh nhất là những người bị đau mạn tính như đau đầu, đau xương khớp, đau lưng tự điều trị tại nhà. Trong đó, tỷ lệ nữ giới mắc bệnh cao gấp 5 lần nam giới, tập trung chủ yếu ở độ tuổi trên 50 do hệ quả tích lũy độc tính sau nhiều năm lạm dụng thuốc.
Dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh thận do thuốc giảm đau bao gồm:
- Đi tiểu nhiều lần, tiểu đêm.
- Xuất hiện tế bào bạch cầu trong nước tiểu nhưng không phát hiện vi khuẩn (vô khuẩn).
- Đái máu vi thể.
Bệnh thường tiến triển âm thầm, xen kẽ giữa các đợt cấp tính và giai đoạn tiềm tàng, làm suy giảm dần màng lọc cầu thận và cuối cùng dẫn đến suy thận giai đoạn cuối. Khi được chẩn đoán, việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải lập tức ngừng sử dụng các loại thuốc giảm đau gây độc. Trong trường hợp bắt buộc phải kiểm soát cơn đau kéo dài, bác sĩ sẽ cân nhắc chuyển sang các thuốc ít độc cho thận hơn như tramadol. Đối với các tổn thương thận quá nặng không thể phục hồi, người bệnh sẽ phải đối mặt với các liệu pháp thay thế như lọc máu chu kỳ hoặc ghép thận để duy trì sự sống.
