Glucocorticoid dùng ngoài: Lợi ích điều trị và những cảnh báo không thể bỏ qua
Hiện nay, các loại thuốc chứa glucocorticoid dùng ngoài da được sử dụng vô cùng phổ biến trong điều trị các bệnh lý da liễu. Tuy nhiên, sự tiện lợi này cũng dẫn đến tình trạng lạm dụng thuốc đáng báo động. Nhiều người bệnh tự ý mua thuốc về bôi mà không có sự chỉ dẫn của bác sĩ, gây ra những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe.
Glucocorticoid (GC) tự nhiên thực chất là hormone do tuyến vỏ thượng thận sản xuất, bao gồm hydrocortison và cortison. Trong y học, các chế phẩm glucocorticoid dùng tại chỗ chủ yếu được ứng dụng nhờ tác dụng chống viêm và chống dị ứng cực kỳ mạnh mẽ.
Cơ chế tác động của Glucocorticoid lên tế bào da
Cơ chế chống viêm, chống dị ứng của glucocorticoid hoạt động bất kể nguyên nhân gây bệnh là gì (do cơ học, hóa học, nhiễm khuẩn, tia xạ hay miễn dịch). Thuốc làm giảm hoặc ức chế các chất trung gian gây viêm như cytokine, eicosanoid, đồng thời giảm giải phóng histamin từ tế bào mast. Bên cạnh đó, GC còn ức chế sự tập trung và hoạt tính của các bạch cầu tại ổ viêm.
Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế này là GC làm giảm chức năng của nguyên bào sợi, dẫn đến giảm sản xuất collagen và glycosaminoglycan. Điều này giúp ức chế viêm mãn tính nhưng lại khiến vết thương rất chậm lành. Ngoài ra, tác dụng ức chế miễn dịch của thuốc cũng làm giảm khả năng đề kháng tự nhiên của da, khiến người dùng dễ bị nhiễm khuẩn, nhiễm nấm hơn.
Trong điều trị lâm sàng, glucocorticoid dùng ngoài được chỉ định để ngăn cản sự phát triển của các tổ chức sừng, điều trị mày đay, viêm da tiếp xúc và các bệnh dị ứng khác nhờ khả năng co mạch, thay đổi phản ứng miễn dịch tại chỗ.
Hướng dẫn lựa chọn và sử dụng Glucocorticoid ngoài da an toàn
Nhiều người, kể cả một số nhân viên y tế, vẫn lầm tưởng rằng thuốc bôi ngoài da chứa glucocorticoid là hoàn toàn an toàn. Thực tế, khi sử dụng sai cách, thuốc bôi ngoài vẫn có thể gây ra các phản ứng có hại toàn thân tương tự như thuốc uống.
Khi bôi thuốc trên diện rộng, dùng kéo dài hoặc băng kín vết thương sau khi bôi, thuốc sẽ thẩm thấu mạnh qua da đi vào máu. Tình trạng này có thể gây teo da, rạn da, mất sắc tố da hoặc ban đỏ thứ phát, đặc biệt là ở những vùng da nhạy cảm như da mặt, vùng quanh miệng hay các nếp gấp khuỷu tay, chân.
Cần thận trọng khi dùng thuốc có chứa GC
Để đảm bảo an toàn, việc lựa chọn thuốc phải dựa trên độ mạnh của hoạt chất và dạng bào chế phù hợp:
- Về hoạt lực: Các loại có tác dụng mạnh chỉ nên bôi diện hẹp và dùng ngắn ngày cho các trường hợp như sẹo lồi, vảy nến, lupus. Trẻ em hoặc vùng da bôi rộng cần ưu tiên các chế phẩm có hoạt lực yếu hơn.
- Về dạng bào chế: Thuốc mỡ thích hợp cho da khô, sừng hóa; dạng kem phù hợp cho tổn thương có dịch rỉ; dạng gel hoặc xịt dùng cho vùng da nhiều lông như da đầu, nách, bẹn.
Người bệnh chỉ nên bôi thuốc từ 1 – 2 lần mỗi ngày và không kéo dài quá 1 tuần. Tuyệt đối không tự ý băng kín vết thương sau bôi trừ khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ.
Những tác dụng phụ nguy hiểm và chống chỉ định cần nhớ
Dù có hiệu quả nhanh chóng đối với các bệnh vảy nến, eczema, viêm da dị ứng, nhưng glucocorticoid dùng ngoài lại tiềm ẩn hàng loạt tác dụng phụ như:
- Teo da, mỏng da, xuất hiện vết lằn, rạn da hoặc giãn mạch.
- Làm trầm trọng thêm tình trạng mụn trứng cá đỏ (Rosacea).
- Gây mất sắc tố da từng phần, che lấp các biểu hiện nhiễm khuẩn hoặc tạo điều kiện cho nấm da phát triển.
Chính vì vậy, tuyệt đối không dùng glucocorticoid cho các trường hợp ngứa không do viêm, không dùng trị mụn trứng cá thông thường, nấm da hay bôi lên các vết trầy xước hở.
Đặc biệt, nếu lạm dụng kéo dài, thuốc bôi ngoài da có thể hấp thu vào cơ thể gây chậm phát triển ở trẻ em, xốp xương, loét dạ dày tá tràng và ức chế trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận.
Tóm lại, hãy luôn là người tiêu dùng thông thái. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da, nhỏ mắt, nhỏ mũi chứa glucocorticoid khi chưa có sự thăm khám và kê đơn từ bác sĩ chuyên khoa.
