Thực trạng mua bán và lạm dụng kháng sinh đáng báo động tại Việt Nam
Hiện nay tại Việt Nam, việc mua thuốc kháng sinh diễn ra vô cùng dễ dàng, được ví von “dễ như mua rau” mà không cần bất kỳ đơn thuốc nào từ bác sĩ. Thói quen tự ý dùng kháng sinh khi có bệnh của người dân đang gây ra những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe. Việc sử dụng bừa bãi, không đúng cách, không đủ liều khiến vi khuẩn không bị tiêu diệt hoàn toàn, từ đó thích ứng, đột biến và tạo ra những chủng siêu vi khuẩn kháng thuốc cực kỳ nguy hiểm.
Cuộc trao đổi với GS.TS. Nguyễn Gia Bình về thảm họa kháng thuốc
Để giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về tác hại và gánh nặng kinh tế do việc lạm dụng thuốc gây ra, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện cùng GS.TS. Nguyễn Gia Bình, Trưởng khoa Hồi sức tích cực, Bệnh viện Bạch Mai.
Phóng viên: Thưa Giáo sư, ông nhận định thế nào về tình trạng kháng thuốc kháng sinh tại nước ta hiện nay?
GS.TS. Nguyễn Gia Bình: Kháng kháng sinh đang là một thách thức lớn đối với toàn nhân loại. Ước tính mỗi năm có khoảng 700.000 người tử vong do các bệnh lý nhiễm trùng kháng thuốc. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thậm chí đã xếp Việt Nam vào nhóm các nước có tỷ lệ kháng thuốc cao nhất toàn cầu do thói quen tùy tiện sử dụng thuốc bừa bãi của người dân.
Khảo sát thực tế từ ngành y tế cho thấy, phần lớn kháng sinh được bán mà không hề có đơn thuốc của bác sĩ, chiếm tỷ lệ 81% ở khu vực thành thị và lên tới 91% ở nông thôn. Điều này đẩy chúng ta trước nguy cơ không còn thuốc kháng sinh hiệu quả để điều trị trong tương lai.
GS.TS. Nguyễn Gia Bình cảnh báo về nguy cơ từ kháng kháng sinh
Cơ chế nào giúp vi khuẩn chống lại các loại thuốc kháng sinh?
Phóng viên: Thưa Giáo sư, cơ chế sinh học nào giúp vi khuẩn kháng lại thuốc kháng sinh hiện nay?
GS.TS. Nguyễn Gia Bình: Vi khuẩn tồn tại cộng sinh trong môi trường tự nhiên và cơ thể con người. Chúng chỉ gây bệnh khi xâm nhập vào các cơ quan sâu như máu, mô, phổi… và nhân lên nhanh chóng. Sự ra đời của kháng sinh từ thời Fleming phát hiện ra penicillin đã mở ra kỷ nguyên y học rực rỡ. Tuy nhiên, trong vài thập kỷ gần đây, vi khuẩn đã tiến hóa rất nhanh để chống lại thuốc thông qua các cơ chế:
- Hạn chế xâm nhập: Vi khuẩn thay đổi màng bảo vệ khiến thuốc không ngấm vào được hoặc chủ động dùng hệ thống bơm đẩy kháng sinh ra ngoài.
- Sản xuất enzym phá hủy: Điển hình là tụ cầu vàng và vi khuẩn đường ruột sản xuất các men phân hủy cấu trúc của kháng sinh.
- Biến đổi đích tác động: Thuốc dù ngấm vào trong tế bào vi khuẩn nhưng không tìm được vị trí tác động nên mất hoàn toàn hiệu lực.
Đặc biệt nguy hiểm là các gien kháng thuốc có thể di truyền qua các thế hệ vi khuẩn hoặc lan truyền chéo giữa các chủng khác nhau thông qua thể truyền nhiễm sắc thể (Plasmid), tạo nên những siêu vi khuẩn đa kháng thuốc, kháng lại cả những loại kháng sinh đắt tiền nhất.
Những hệ lụy khôn lường của việc lạm dụng kháng sinh
Phóng viên: Thưa Giáo sư, lạm dụng kháng sinh sẽ đem lại những hậu quả nghiêm trọng như thế nào đối với sức khỏe cộng đồng?
GS.TS. Nguyễn Gia Bình: Việc lạm dụng không chỉ thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc phát triển mà còn tiêu diệt cả hệ vi sinh vật có lợi trong cơ thể. Thuốc kháng sinh dùng bừa bãi dài ngày còn gây ảnh hưởng độc hại trực tiếp lên các cơ quan quan trọng như gan và thận. Hơn nữa, việc điều trị các bệnh lý nhiễm trùng do siêu vi khuẩn kháng thuốc trở nên cực kỳ khó khăn, kéo dài thời gian nằm viện, tăng vọt chi phí y tế và gia tăng tỷ lệ tử vong ở người bệnh.
Thách thức điều trị lâm sàng tại các bệnh viện lớn
Phóng viên: Thực tế lâm sàng hiện nay tại các bệnh viện đang diễn ra thế nào trước làn sóng kháng thuốc?
GS.TS. Nguyễn Gia Bình: Tại các khoa Hồi sức tích cực, tình hình vô cùng căng thẳng vì đây là nơi tập trung những ca bệnh nặng nhất. Tỷ lệ vi khuẩn gram âm kháng lại nhóm kháng sinh mạnh nhất hiện nay là carbapenem đã lên tới 50-60%. Có những bệnh nhân bị nhiễm vi khuẩn đa kháng thuốc nặng đến mức các loại kháng sinh thế hệ mới nhất đều vô hiệu, bắt buộc phải phối hợp nhiều loại thuốc với liều lượng cực cao.
Một nguyên nhân nguy hiểm khác là thói quen sử dụng kháng sinh trong ngành chăn nuôi gia súc, gia cầm và thủy sản. Người tiêu dùng vô tình hấp thụ dư lượng kháng sinh tồn dư từ thực phẩm, dẫn đến hiện tượng nhờn thuốc một cách thụ động.
Nguyên tắc sử dụng kháng sinh an toàn và hạn chế kháng thuốc
Phóng viên: Xin Giáo sư cho biết các nguyên tắc cơ bản để người dân sử dụng kháng sinh đúng cách nhằm ngăn ngừa thảm họa này?
GS.TS. Nguyễn Gia Bình: Để ngăn ngừa làn sóng kháng thuốc, bên cạnh nỗ lực kiểm soát của ngành y tế, mỗi cá nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
- Tích cực phòng bệnh: Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng sát khuẩn, giữ gìn vệ sinh cá nhân, sử dụng nguồn nước sạch và thực hiện tiêm phòng đầy đủ.
- Không tự ý mua thuốc: Chỉ sử dụng kháng sinh khi có bằng chứng nhiễm khuẩn và có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ. Kháng sinh tuyệt đối không có tác dụng đối với các bệnh do virus gây ra như cảm cúm thông thường.
- Dùng đủ liệu trình: Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc sớm khi thấy triệu chứng thuyên giảm, cũng như không kéo dài thời gian sử dụng thuốc quá chỉ định để tránh vi khuẩn có cơ hội thích nghi và đột biến gien.
Xin chân thành cảm ơn GS.TS. Nguyễn Gia Bình về những chia sẻ vô cùng quý báu!
Mai Lê (ghi)
