Aspirin là một trong những loại thuốc giảm đau, kháng viêm lâu đời và phổ biến nhất trên thế giới. Tuy nhiên, đằng sau những lợi ích điều trị vượt trội, thuốc aspirin còn được ví như một “con dao hai lưỡi” bởi những tác dụng phụ nghiêm trọng đối với hệ tiêu hóa nếu không được sử dụng đúng cách.
1. Thuốc aspirin là gì và có tác dụng như thế nào?
Thuốc aspirin (tên quốc tế là acid acetylsalicylic) là loại thuốc cổ điển với 4 tác dụng chính: giảm đau, hạ sốt, chống viêm và ức chế kết tập tiểu cầu. Mặc dù hiện nay có nhiều loại thuốc mới ra đời, aspirin vẫn giữ vai trò quan trọng trong điều trị nhiều bệnh lý ngoại khoa và tim mạch.
Thông thường, aspirin được chỉ định trong các trường hợp:
- Giảm các cơn đau nhẹ và vừa, hỗ trợ hạ sốt (tuy nhiên hiện nay paracetamol thường được ưu tiên hơn nhờ tính an toàn cao cho dạ dày).
- Điều trị các bệnh viêm xương khớp cấp và mạn tính như viêm khớp dạng thấp, viêm khớp dạng thấp thiếu niên, thoái hóa khớp và viêm đốt sống khớp.
- Dự phòng thứ phát đột quỵ và nhồi máu cơ tim cho những người bệnh có tiền sử tim mạch nhờ tác dụng chống kết tập tiểu cầu, ngăn ngừa hình thành cục máu đông.
- Điều trị bệnh lý Kawasaki ở trẻ em nhờ khả năng chống viêm và chống huyết khối hiệu quả.
 |
2. Những ai tuyệt đối không được tự ý sử dụng aspirin?
Dù có nhiều công dụng, thuốc aspirin chống chỉ định nghiêm ngặt với các trường hợp sau:
- Người có tiền sử dị ứng chéo, hen suyễn, viêm mũi dị ứng hoặc nổi mề đay khi dùng aspirin hoặc các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) khác.
- Bệnh nhân mắc các bệnh lý về máu như ưa chảy máu (hemophilia), giảm tiểu cầu.
- Người đang bị loét dạ dày – tá tràng tiến triển.
- Bệnh nhân suy tim vừa và nặng, suy gan, xơ gan hoặc suy thận nặng.
- Trẻ em: Việc dùng aspirin ở trẻ em có nguy cơ cao gây ra hội chứng Reye – một biến chứng não gan vô cùng nguy hiểm và có tỷ lệ tử vong cao. Do đó, cần cực kỳ hạn chế và chỉ dùng khi có chỉ định đặc biệt từ bác sĩ.
- Người cao tuổi: Chức năng thận suy giảm ở người già làm tăng nguy cơ ngộ độc aspirin. Nếu bắt buộc phải dùng, cần sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả.
3. Tác hại khôn lường của thuốc aspirin lên hệ tiêu hóa
Thống kê cho thấy có khoảng 6% – 33% người sử dụng aspirin gặp phải các tác dụng phụ nhẹ như ợ chua, ợ nóng, buồn nôn, hoặc nóng rát vùng thượng vị. Tuy nhiên, hai tai biến nguy hiểm nhất chính là chảy máu dạ dày và viêm loét dạ dày.
Cơ chế gây hại của aspirin
Aspirin ức chế mạnh mẽ sự tổng hợp prostaglandin nội sinh – chất đóng vai trò bảo vệ niêm mạc dạ dày (kích thích tiết chất nhầy, bicarbonat và duy trì dòng máu nuôi dưỡng niêm mạc). Khi thiếu prostaglandin, niêm mạc dạ dày dễ bị acid dịch vị tấn công gây tổn thương trực tiếp. Đồng thời, aspirin còn làm giảm độ bền mao mạch, ức chế tiểu cầu và kéo dài thời gian chảy máu, khiến tình trạng xuất huyết trở nên nghiêm trọng hơn.
Nguy cơ xuất huyết và viêm loét dạ dày cấp
- Chảy máu rỉ rả: Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng có tới 70% người dùng aspirin bị chảy máu dạ dày rỉ rả từ 2 – 6ml mỗi ngày, thậm chí lên đến hơn 10ml ở liều cao. Tai biến xuất huyết tiêu hóa đặc biệt dễ xảy ra ở người bị viêm loét dạ dày sẵn có hoặc bệnh nhân xơ gan. Biến chứng này có thể dẫn đến tử vong với tỷ lệ 5% ở người trẻ và lên đến 15% ở người cao tuổi.
- Viêm loét dạ dày: Việc dùng liều 1g aspirin trong 24 giờ có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày ở 50% số trường hợp. Loét do aspirin thường xuất hiện nhiều ổ ở vùng hang vị, dễ gây biến chứng thủng dạ dày vô cùng nguy hiểm.
4. Biện pháp phòng ngừa và xử trí tai biến do aspirin
Để hạn chế tối đa tính chất “hai lưỡi” của thuốc aspirin, người bệnh và y bác sĩ cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Cách xử trí khi xảy ra tai biến
Ngay khi xuất hiện các dấu hiệu đau bụng dữ dội, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, người bệnh cần:
- Ngừng sử dụng aspirin ngay lập tức.
- Đến ngay cơ sở y tế để được điều trị bằng các thuốc bảo vệ niêm mạc, thuốc ức chế tiết acid (PPI), thuốc kháng histamin H2 và thực hiện các biện pháp hồi sức cấp cứu chống chảy máu tiêu hóa.
Cách sử dụng aspirin an toàn, phòng ngừa biến chứng
- Chỉ sử dụng thuốc aspirin khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa, tuyệt đối không tự ý mua và dùng thuốc bừa bãi.
- Luôn uống aspirin vào lúc no (ngay sau bữa ăn) để giảm bớt sự kích ứng trực tiếp lên niêm mạc dạ dày.
- Với những bệnh nhân có tiền sử đau dạ dày nhưng bắt buộc phải dùng aspirin để điều trị tim mạch, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định kèm theo các loại thuốc bảo vệ dạ dày như thuốc ức chế bơm proton (PPI) để bảo vệ niêm mạc tối ưu.
