Phân tích nước tiểu là một trong những xét nghiệm cận lâm sàng cơ bản nhưng mang lại giá trị chẩn đoán cực kỳ lớn. Bên cạnh các thành phần hóa học, việc quan sát hình thể hồng cầu trong nước tiểu dưới kính hiển vi đóng vai trò quyết định giúp bác sĩ định vị chính xác vị trí tổn thương nằm ở cầu thận hay đường tiết niệu.
1. Sự xuất hiện của hồng cầu trong nước tiểu (Hồng cầu niệu)
Ở người khỏe mạnh bình thường, nước tiểu hầu như không có hoặc có rất ít hồng cầu. Khi quan sát dưới kính hiển vi quang học, số lượng hồng cầu thường chỉ dao động từ 0-1 hồng cầu/vi trường (tương đương dưới 3 hồng cầu/ml). Nếu thực hiện xét nghiệm cặn Addis, chỉ số hồng cầu bình thường là dưới 1000 hồng cầu/phút.
Khi số lượng hồng cầu vượt quá các giới hạn trên, bệnh nhân được xác định là có tình trạng đái máu (hồng cầu niệu).
Đái máu vi thể
Là tình trạng nước tiểu vẫn giữ màu sắc bình thường, không thể phát hiện bằng mắt thường mà chỉ xác định được qua kính hiển vi:
- (+): Có 1-2 hồng cầu trong một vi trường.
- (++): Có 3 hồng cầu trong một vi trường.
- (+++): Có 4-5 hồng cầu trong một vi trường.
- (++++): Có 6-7 hồng cầu trong một vi trường.
Đái máu đại thể
Là hiện tượng nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng, có thể quan sát dễ dàng bằng mắt thường. Khi soi kính hiển vi sẽ thấy hồng cầu phân bố dày đặc khắp vi trường, hoặc chỉ số cặn Addis vượt trên 5000 hồng cầu/phút.
Hồng cầu niệu vi thể và đại thể thường là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý nguy hiểm như viêm cầu thận cấp/mạn, bệnh thận IgA, viêm bể thận, viêm bàng quang, viêm niệu đạo, sỏi đường tiết niệu hoặc chấn thương hệ tiết niệu.
2. Ý nghĩa lâm sàng của hình thể hồng cầu trong nước tiểu
Việc xác định hồng cầu có nguồn gốc từ đâu (cầu thận hay đường tiết niệu) có ý nghĩa quyết định đến phác đồ điều trị. Để làm được điều này, các bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá hình thái của hồng cầu niệu.

Hình ảnh hồng cầu niệu: (A) Hồng cầu bị biến dạng, móp méo do từ cầu thận đi xuống; (B) Hồng cầu từ đường tiết niệu giữ nguyên hình thể bình thường.
Trường hợp hồng cầu bị biến dạng (Nguồn gốc từ cầu thận)
Nếu hồng cầu trong nước tiểu có kích thước không đều, bị móp méo, teo nhỏ hoặc nhợt nhạt, đây là dấu hiệu chắc chắn của các bệnh lý tại cầu thận (viêm cầu thận cấp, viêm cầu thận mạn, bệnh thận IgA).
Giải thích cơ chế khoa học: Khi màng lọc cầu thận bị tổn thương, hồng cầu sẽ lọt qua và bắt đầu di chuyển dọc theo hệ thống ống thận để xuống bể thận. Trong quá trình này, chúng phải đi qua các vùng có độ thẩm thấu thay đổi liên tục:
- Tại ống lượn gần, môi trường đẳng trương so với máu (300 mOsmol/kg H2O).
- Khi xuống sâu đến đáy chữ U của quai Henle, độ thẩm thấu tăng vọt lên 1200 mOsmol/kg H2O (môi trường cực kỳ ưu trương), khiến nước bên trong hồng cầu bị rút ra ngoài, làm chúng bị teo nhỏ và co rúm lại.
- Đến ống lượn xa, môi trường lại trở nên nhược trương (100 mOsmol/kg H2O), nước tràn ngược vào làm hồng cầu trương to lên.
- Cuối cùng tại ống góp, môi trường ưu trương nhẹ (600 mOsmol/kg H2O) lại khiến hồng cầu co lại lần nữa.
Sự thay đổi áp suất thẩm thấu liên tục và đột ngột này đã làm biến đổi hoàn toàn cấu trúc, hình dạng ban đầu của hồng cầu trước khi chúng được đào thải ra ngoài theo nước tiểu.
Trường hợp hồng cầu giữ nguyên hình thể (Nguồn gốc từ đường tiết niệu)
Nếu các hồng cầu niệu có hình dáng tròn đều, đồng nhất và nguyên vẹn, tổn thương nằm ở đường tiết niệu (như viêm bể thận, sỏi niệu quản, viêm bàng quang, viêm niệu đạo). Nguyên nhân là do hồng cầu xuất phát trực tiếp từ các niêm mạc bị tổn thương ở đường niệu, không phải đi qua hệ thống ống thận nên không chịu tác động của sự thay đổi áp suất thẩm thấu.
3. Vai trò của trụ hồng cầu trong chẩn đoán
Bên cạnh hình dạng hồng cầu đơn lẻ, sự xuất hiện của trụ hồng cầu là một bằng chứng vàng khẳng định tổn thương nằm tại cầu thận.

Hình ảnh cấu trúc trụ hồng cầu dưới kính hiển vi.
Trụ niệu vốn được hình thành tại ống lượn xa hoặc ống góp do sự ngưng kết của các protein đặc hiệu. Chỉ có những hồng cầu lọt ra từ cầu thận mới có thể di chuyển dọc ống thận và bị bắt giữ, đúc khuôn bên trong các trụ dịch này. Hồng cầu từ đường tiết niệu phía dưới không thể chảy ngược dòng để lọt vào cấu trúc trụ niệu. Do đó, sự hiện diện của trụ hồng cầu đồng nghĩa với việc bệnh nhân đang gặp các vấn đề bệnh lý nghiêm trọng tại cầu thận.


