Đau dây thần kinh sau zona (hay còn gọi là đau dây thần kinh hậu zona) là một biến chứng thường gặp và vô cùng khó chịu của bệnh zona, do virus thủy đậu (herpes zoster) tái hoạt động gây ra. Mặc dù hầu hết tổn thương da do zona sẽ lành sau vài tuần, nhưng cảm giác đau nhức kéo dài âm ỉ sau đó lại gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người bệnh.
Các yếu tố tăng nguy cơ mắc bệnh
Một số đối tượng và điều kiện sức khỏe có khả năng cao bị đau dây thần kinh sau zona bao gồm:
– Tuổi tác: Thường gặp ở người cao tuổi, đặc biệt là trên 50 tuổi.
– Giới tính: Tỷ lệ nữ giới mắc phải cao hơn nam giới.
– Mức độ đau ban đầu: Đau nhiều và dữ dội ngay trong giai đoạn bùng phát ban và bọng nước.
– Tình trạng tổn thương da: Các vết ban và bọng nước xuất hiện trên diện rộng, mức độ tổn thương nặng.
– Triệu chứng tiền triệu: Có cảm giác đau, tê bì, dị cảm ở vùng da trước khi xuất hiện ban đỏ.
– Hệ miễn dịch suy yếu: Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, corticoid, thuốc chống thải ghép hoặc người nhiễm HIV.
– Tâm lý: Các yếu tố căng thẳng, áp lực tâm lý xã hội cũng dễ thúc đẩy tình trạng này.
– Vị trí tổn thương: Nguy cơ thấp nhất ở vùng cằm, cổ và thắt lưng. Nguy cơ trung bình ở vùng ngực. Đặc biệt, nguy cơ cao nhất nằm ở vùng chi phối của dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh sọ não số V) – nhất là nhánh mắt gây ảnh hưởng vùng mặt, và đám rối thần kinh cánh tay.
Hình ảnh tổn thương da trong giai đoạn bùng phát bệnh zona do virus Varicella-Zoster gây ra.
Biểu hiện lâm sàng của đau dây thần kinh sau zona
Các triệu chứng thường khu trú tại vùng da từng bị tổn thương do zona và hầu như chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể, bao gồm:
Đau: Cơn đau tiếp tục kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm dù da đã lành hẳn. Người bệnh thường có cảm giác đau nóng rát, giần giật hoặc đau nhói sâu bên trong.
Nhạy cảm đau quá mức (Allodynia): Đau xuất hiện ngay cả khi có những tiếp xúc rất nhẹ nhàng vốn không thể gây đau, như cọ xát với quần áo, tiếp xúc với hơi nóng hoặc hơi lạnh nhẹ.
Ngứa và tê bì: Ít gặp hơn nhưng vẫn có thể xảy ra. Một số trường hợp hiếm gặp có thể bị yếu cơ hoặc liệt cơ nhẹ.
Những cơn đau này không chỉ gây khó chịu về thể chất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ, việc ăn uống, dẫn đến nguy cơ trầm cảm và cô lập xã hội.
Nguyên nhân gây ra tình trạng đau dai dẳng
Khi một người bị thủy đậu, sau khi khỏi bệnh, virus không biến mất hoàn toàn mà ẩn náu ở các tế bào thần kinh ở trạng thái bất hoạt. Nhiều năm sau, gặp điều kiện thuận lợi, virus này tái kích hoạt gây ra bệnh zona thần kinh.
Tình trạng đau dây thần kinh sau zona xảy ra khi các sợi thần kinh bị tổn thương nghiêm trọng trong đợt bùng phát zona. Khi bị tổn thương, chúng không thể truyền tín hiệu từ da lên não bộ một cách bình thường. Thay vào đó, các tín hiệu bị nhiễu loạn và phóng đại, tạo ra những cơn đau dai dẳng kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm trời.
Các phương pháp điều trị và khắc phục
Để chẩn đoán, bác sĩ sẽ thăm khám vùng da bị tổn thương (có thể có sẹo, giảm cảm giác hoặc tăng cảm giác đau). Đau dây thần kinh sau zona hầu hết được chẩn đoán trực tiếp qua lâm sàng mà không cần xét nghiệm phức tạp.
Người bệnh cần hiểu rõ bản chất dai dẳng của bệnh để kiên trì điều trị. Một số lời khuyên hữu ích và phương pháp điều trị hiện nay:
– Chăm sóc tại nhà: Nên mặc quần áo rộng rãi, chất liệu cotton mềm mại để giảm tối đa sự ma sát lên vùng da nhạy cảm.
– Sử dụng thuốc: Do cơn đau đáp ứng kém với các thuốc giảm đau thông thường, bác sĩ thường chỉ định kết hợp thuốc giảm đau tại chỗ (miếng dán chứa lidocaine hoặc kem bôi) với các thuốc toàn thân như thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc chống co giật (gabapentin, pregabalin), hoặc thuốc giảm đau dạng thuốc phiện trong trường hợp nặng.
– Can thiệp chuyên sâu: Với các trường hợp đau dữ dội, phương pháp thủy châm (tiêm thuốc bổ thần kinh, tăng cường dinh dưỡng), kích thích điện thần kinh qua da (TENS) hoặc tiêm phong bế dây thần kinh có thể được áp dụng.
– Phòng ngừa chủ động: Tiêm vắc-xin ngừa zona là giải pháp hiệu quả cho người trưởng thành. Ngoài ra, việc sử dụng thuốc kháng virus trong vòng 72 giờ đầu kể từ khi phát ban zona sẽ giúp giảm một nửa nguy cơ biến chứng đau dây thần kinh sau đó.
| Đau dây thần kinh hậu zona ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh và da, gây tác động tiêu cực đến giấc ngủ cũng như chế độ ăn uống của người bệnh. Nguy cơ mắc biến chứng này tăng dần theo độ tuổi, đặc biệt phổ biến ở người trên 60 tuổi (chiếm khoảng 1/3 số ca bệnh). Vùng da bị ảnh hưởng có sự khác biệt, nhưng zona ở nửa trên cơ thể, đặc biệt là vùng mặt, có nguy cơ tiến triển thành đau thần kinh cao hơn hẳn các khu vực khác. Hiện tại chưa có thuốc điều trị đặc hiệu mà chủ yếu là kiểm soát triệu chứng. May mắn là ở hầu hết bệnh nhân, cảm giác đau sẽ giảm dần theo thời gian. Cơn đau thường giới hạn ở vùng da bị tổn thương ban đầu, theo sự chi phối của trục thần kinh và chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể. |
