Cuộc chiến âm thầm tại các phòng hồi sức cấp cứu
Vào tháng 7 năm 2020, một bệnh viện tại Florida đã làm mọi thứ có thể để bảo vệ bệnh nhân. Họ thành lập một đơn vị biệt lập dành riêng cho bệnh nhân COVID-19, áp dụng các quy trình khử khuẩn nghiêm ngặt nhất và thậm chí sử dụng cả tia cực tím để làm sạch không khí. Thế nhưng, các bệnh nhân tại đây vẫn chuyển biến xấu một cách bí ẩn. Máy thở, ống truyền dịch hay catheter trung tâm đều không thể giúp họ cải thiện tình hình.
Khi các bác sĩ tiến hành xét nghiệm máu hàng loạt, họ phát hiện ra một sự thật đáng sợ: COVID-19 không phải là kẻ thù duy nhất. Các bệnh nhân đã nhiễm thêm một loại siêu nấm nguy hiểm có tên khoa học là Candida auris (hay gọi tắt là C. auris).
Theo báo cáo từ CDC, đây không phải là một loại men thông thường. C. auris là một loại siêu nấm có khả năng gây nhiễm trùng máu nghiêm trọng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh. Kể từ ca bệnh đầu tiên ghi nhận tại Florida năm 2017, loại siêu nấm này đã âm thầm lan rộng. Chỉ trong vòng 2 tuần tại đơn vị điều trị COVID-19 kể trên, đã có 35 bệnh nhân dương tính với nấm, và trong vòng 30 ngày, 8 người trong số họ đã tử vong.
Siêu nấm trỗi dậy mạnh mẽ từ biến đổi khí hậu
Hiện nay, mối đe dọa từ siêu nấm không còn giới hạn ở bất kỳ ranh giới bang nào. Khi biến đổi khí hậu gây ra những đợt nắng nóng kỷ lục và hạn hán kéo dài, các chủng nấm kháng thuốc đang tiến hóa và phát tán nhanh hơn bao giờ hết. Lũ lụt diện rộng vô tình tạo điều kiện cho các chủng vi khuẩn nguy hiểm trao đổi gen kháng thuốc với các loài lành tính. Những trận bão lớn lại cuốn các bào tử nấm ẩn sâu dưới lòng đất vào không khí, đe dọa trực tiếp đến hệ hô hấp của con người.
Đáng lo ngại hơn, kho vũ khí chống lại siêu nấm của y học hiện đại đang ngày càng cạn kiệt. Các loại thuốc chống nấm thế hệ cũ đã giảm dần hiệu quả, trong khi các dự luật hỗ trợ nghiên cứu thuốc mới vẫn đang bế tắc tại Quốc hội. Tiến sĩ John Rex, Giám đốc Y khoa của công ty dược phẩm F2G, cảnh báo: “Chúng ta đang rơi vào tình cảnh thiếu hụt lựa chọn điều trị tương tự như 30 năm trước.”
Sự nguy hiểm của kẻ thù vô hình Candida auris
Được phát hiện lần đầu tiên tại Nhật Bản vào năm 2009 và công bố rộng rãi, loại siêu nấm này mới chỉ xâm nhập vào Hoa Kỳ cho đến năm 2016. Dù là một chủng nấm “trẻ”, mức độ tàn phá của nó cực kỳ khủng khiếp. Thống kê cho thấy gần 20% bệnh nhân nhiễm C. auris tử vong trong vòng 30 ngày, và tỷ lệ này tăng gấp đôi sau 3 tháng.
Tiến sĩ Tina Tan từ Bệnh viện Nhi đồng Lurie nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt C. auris với các chủng nấm men thông thường dễ điều trị khác. Hiện nay, CDC đã xếp C. auris vào danh mục mối đe dọa “khẩn cấp” do khả năng kháng đa thuốc, dễ lây lan trong môi trường y tế và tỷ lệ tử vong cực cao. Một nghiên cứu của CDC cho thấy số ca nhiễm siêu nấm này đã gia tăng đột biến trên khắp các bang tại Mỹ.
Những đợt bùng phát liên tục chứng minh tốc độ lây lan chóng mặt của nó. Tiến sĩ Meghan Lyman từ CDC cho biết C. auris cực kỳ bền bỉ, có thể sống sót nhiều tuần trên bề mặt thiết bị và kháng lại nhiều chất tẩy rửa thông thường. Việc chẩn đoán cũng gặp khó khăn do các phương pháp xét nghiệm truyền thống dễ nhầm lẫn nó với các loại nấm khác.
Khi nhiệt độ Trái Đất tăng, nấm cũng thích nghi
Nhiều nhà khoa học tin rằng sự trỗi dậy của C. auris liên quan trực tiếp đến hiện tượng ấm lên toàn cầu, biến nó thành một trong những mầm bệnh đầu tiên xuất hiện do biến đổi khí hậu. Khi môi trường tự nhiên nóng lên bằng với nhiệt độ cơ thể người, nấm buộc phải thích nghi để sinh tồn, vượt qua hàng rào nhiệt độ vốn là lá chắn tự nhiên của hệ miễn dịch con người.
Tại các bang chịu ảnh hưởng nặng nề bởi hạn hán như Nevada, số ca nhiễm C. auris đã vượt mốc 1.600 trường hợp với hơn 140 ca tử vong tính đến giữa năm 2023 do nguồn nước bị thu hẹp và đe dọa nghiêm trọng hệ sinh thái.
Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng đẩy các loại nấm cổ xưa ra khỏi vùng địa lý quen thuộc của chúng. Ví dụ, bệnh sốt thung lũng (do nấm coccidioides) vốn chỉ có ở vùng Tây Nam khô cằn nay đã lan lên tận bang Washington phía Bắc, như Một báo cáo ca bệnh đã chỉ ra. Hay bệnh nấm Histoplasmosis vốn đặc trưng của vùng thung lũng Ohio nay cũng được tìm thấy xa nơi cư trú ban đầu như Minnesota và Michigan.
Cuộc đua phát triển thuốc mới đầy gian nan
Trước tình hình cấp bách, các nhà hoạch định chính sách đã có những động thái can thiệp. Từ năm 2013, Lực lượng đặc nhiệm sốt thung lũng đã được thành lập nhằm thúc đẩy FDA phê duyệt các liệu pháp điều trị mới. Nghị sĩ Kevin McCarthy cũng đã giới thiệu Đạo luật FORWARD nhằm tập trung ngân sách nghiên cứu bệnh nấm, song tiến trình phê duyệt pháp lý vẫn diễn ra vô cùng chậm chạp.
Dù có các nỗ lực tài trợ quốc tế như Quỹ hành động kháng kháng sinh (AMR), phân khúc thuốc chống nấm vẫn chưa nhận được sự ưu tiên đúng mức so với các nghiên cứu về ung thư hay Alzheimer. Các nhà sản xuất thuốc đối mặt với rào cản chi phí thử nghiệm lâm sàng quá lớn đối với các bệnh nhiễm trùng nấm vốn ít phổ biến hơn vi khuẩn, dẫn đến việc thiếu hụt nghiêm trọng các phương án điều trị dự phòng khi đại dịch nấm thực sự bùng nổ.
Việc chuẩn bị đối phó với siêu nấm cần được thực hiện ngay từ bây giờ trước khi quá muộn. Như Tiến sĩ Lyman từ CDC đã cảnh báo: “Nhiều nơi vẫn nghĩ đây không phải là vấn đề của họ – cho đến khi nó thực sự gõ cửa từng nhà.”
